Zamość



Ujednoznacznienie
Ten artykuł dotyczy miasta w województwie lubelskim. Zobacz też: inne miejsca o tej nazwie .

Współrzędne: 50°34"00" N 023°16"00" E Geografia

Zamość
Herb
Herb Zamościa Flaga Zamościa
Województwo lubelskie
Prezydent miasta Marcin Zamoyski
( e-mail )
Powierzchnia 30,5 km
Położenie 50° 34" N
23° 16" E
Wysokość 212 m n.p.m.
Liczba mieszkańców   ( 2004 )
 - liczba ludności
 - gęstość
 - aglomeracja

66 747
2 190 os./km
-
Strefa numeracyjna
(do 2005 )
(+48) 84
Kod pocztowy 22-400 do 22-410
Tablice rejestracyjne LZ
Miasta partnerskie Słowacja Bardejov
Wielka Brytania Loughborough
RFN Schwabisch Hall
Ukraina Sumy
Ukraina Żółkiew
Położenie na mapie Polski
Położenie na mapie Polski
Urząd miejski 3
Rynek Wielki 13
Zamość
Strona internetowa miasta

Zamość - ( łac. Zamoscia ) nazywany "Perłą Renesansu ", "Miastem Arkad" i " Padwą Północy" jest miastem powiatowym położonym na Wyżynie Lubelskiej. Obecnie jest jednym z ważniejszych miast województwa lubelskiego, pod względem liczby ludności zajmuje trzecią pozycję - liczy 66.675 mieszkańców (2004 r.), a powierzchnia plasuje miasto na siódmej pozycji.

Spis treści

Historia

Został założony i prawa miejskie uzyskał w 1580 roku na mocy przywileju lokacyjnego wystawionego przez kanclerza i hetmana wielkiego koronnego Jana Zamoyskiego . W I Rzeczypospolitej należał do powiatu krasnostawskiego ziemi chełmskiej województwa ruskiego .

Pomnik Jana Zamoyskiego
Powiększ
Pomnik Jana Zamoyskiego

Koniec XVII i początek XVIII wieku charakteryzował się szybkim rozwojem miasta i osiedlaniem się ludności nie tylko polskiej ale również Ormian , Żydów , Greków . Pociągało to za sobą rozbudowę miasta ze szczególnym uwzględnieniem świątyń różnych wyznań: katolickiego (obrządki: rzymski , greckokatolicki i ormiański ), prawosławnego , judaizmu . Pomyślny trend wzrostowy został jednak zahamowany przez okres niepokojów wewnętrznych i zewnętrznych nękających Rzeczpospolitą w XVII wieku.

Katedra w Zamościu
Powiększ
Katedra w Zamościu

Oblegany przez wojska Bohdana Chmielnickiego w 1648 roku, który odstąpił po przyjęciu okupu. Niezdobyty przez wojska szwedzkie w czasie potopu w 1656 roku.

Zajęty przez wojska szwedzkie ( 1704 ) i saskie ( 1715 - 1716 ) podczas wielkiej wojny północnej .

Był siedzibą Akademii Zamojskiej , na której wykładał m.in. Stanisław Staszic . Kres jej istnieniu w roku 1784 położyli Austriacy , którzy zajęli miasto w wyniku I rozbioru ( 1772 ).

W 1809 roku w wyniku kampanii księcia Józefa Poniatowskiego przyłączony do Księstwa Warszawskiego .

Po kongresie wiedeńskim włączony do Królestwa Polskiego .

W 1821 roku odkupiony przez rząd rosyjski i rozbudowany w celu stworzenia twierdzy , która w trakcie powstania listopadowego odegrała dużą rolę i skapitulowała jako ostatni polski punkt oporu.

Kościół pw. Św.Katarzyny
Powiększ
Kościół pw. Św.Katarzyny

W wyniku bolesnej porażki Rosjan w wojnie krymskiej ( 1856 ) i ukazania nieprzydatności punktów oporu podobnych ( Sewastopol ) do twierdzy zamojskiej - twierdza została skasowana ( 1866 ).

W grudniu 1918 roku Zamość był miejscem komunistycznej rewolty, która w czasach PRL-u była nazywana powstaniem zamojskim . Została ona stłumiona przez przybyłe z Lublina oddziały wojskowe pod dowództwem majora Lisa-Kuli .

W 1920 roku pod pobliskim Komarowem oraz na przedmieściach Zamościa rozegrała się bitwa, która wraz z bitwą warszawską pozwoliły odeprzeć bolszewików. Dowódcą obrony był major Mikołaj Bołtuć , późniejszy generał i dowódca Grupy Operacyjnej "Wschód" w czasie kampanii wrześniowej .

W 1939 roku Zamojszczyzna była miejscem zaciekłych walk z wojskami niemieckimi, które zakończyły się dzień przed kapitulacją Warszawy. Po zakończeniu wojny obronnej 1939 roku Zamojszczyzna została podzielona pomiędzy Niemcy (większość regionu) a Związek Radziecki (południowo-wschodnia część). W południowo-wschodniej części regionu do dziś pozostały resztki umocnień zwanych linią Mołotowa.

W czasie okupacji niemieckiej na terenie Zamojszczyny miała miejsce masowa akcja eksterminacyjna prowadzona przez Niemców, którzy dążyli do stworzenia tu siatki niemieckiego osadnictwa - jako przyczółka do germanizacji Wschodu.

W niemieckich planach używano nazwy Himmlerstadt , która ze względu na to, że wg hitlerowców nie godziło się aby Hitler nie miał "swojego" miasta a Himmler posiadał, została zastąpiona przez Pflugstadt (Pflug=pług), która nie została jednak także oficjalnie wprowadzona.

Na zamojskiej Rotundzie powstał obóz zagłady, w którym zginęło ponad 8 tysięcy ludzi.

Znajdował się tu także obóz jeńców radzieckich, obóz tymczasowy dla wysiedlonych mieszkańców Zamojszczyzny (Dzieci Zamojszczyzny) oraz getto .

W wyniku wojny i okupacji Zamość stracił ponad 50% mieszkańców, ale samo miasto nie zostało zburzone.

W latach 1975 - 1998 Zamość był stolicą województwa zamojskiego .

Po zmianie podziału administracyjnego kraju został siedzibą powiatów grodzkiego i ziemskiego w województwie lubelskim .

Historia Żydów w Zamościu

synagoga w Zamościu
Powiększ
synagoga w Zamościu

Kahał zamojski powstał w 1588 , gdy Jan Zamoyski sprowadził do miasta Żydów sefardyjskich z Włoch , Hiszpanii , Portugalii i Turcji . W XVII wieku zaczęli osiedlać się Żydzi aszkenazyjscy i wkrótce zdobyli przewagę w mieście. W 1684 Marcin Zamoyski potwierdził przywilej Jana Zamoyskiego z 1588 dla gminy żydowskiej. Na przełomie XVIII i XIX wieku silnie wpływy miał tutaj nurt oświecenia żydowskiego - Haskala . W końcu XIX wieku zaczął rozprzestrzeniać się chasydyzm . Istniały tu synagogi , 2 domy modlitwy, szpital żydowski na 16 łóżek. W Zamościu żył i tworzył poeta Salomon Ettinger (1799-1855), pisarz Icchak Lejb Perec ( 1852 - 1915 ), urodziła się tu przyszła rewolucjonistka Róża Luksemburg ( 1870 - 1919 ). W roku 1827 mieszkało tu 2874 Żydów, w 1921 - 9383 (49,3% ludności miasta). Przed wojną ukazywało się czasopismo Zamoscer Sztyme . Tuż przed wybuchem wojny mieszkało w Zamościu około 12 000 Żydów. W październiku 1939 roku Niemcy powołali Judenrat , a wiosną 1942 roku - utworzyli getto . Od kwietnia do września 1942 około 4 tys. osób wywieźli do obozu zagłady w Bełżcu . W październiku 1942 - rozstrzelali 500 osób, pozostałe 4 tys. poprzez Izbicę wywieźli także do Bełżca.

Znane osobistości pochodzące z Zamościa

Zabytki

Ratusz na Rynku Wielkim. Po prawej stronie Kamienice Ormiańskie
Powiększ
Ratusz na Rynku Wielkim. Po prawej stronie Kamienice Ormiańskie

Wybitne walory turystyczne Zamościa to: zachowany od czasu powstania układ urbanistyczny, regularny rynek o wymiarach 100 x 100 metrów z ratuszem i tzw. Kamienicami Ormiańskimi (w mieście osiedliła się liczna wspólnota ormiańska ) oraz fragmenty umocnień obronnych wraz pochodzącymi z okresu zaboru rosyjskiego nadszańcami.

Pierwszy "Pan na Zamościu" Jan Zamoyski zlecił zaprojektowanie miasta architektowi Bernardo Morando , który nawiązał do koncepcji antropomorficznych. Głową jest pałac Zamoyskich, kręgosłupem ulica Grodzka, ramiona to ulice poprzeczne. Trzy rynki to organy wewnętrzne. Bastiony to ręce i nogi służące do obrony. Układ ten przetrwał do dzisiaj w stanie praktycznie nie zmienionym. To on stanowi główną atrakcję dla odwiedzających licznie Zamość urbanistów i architektów, jest dowodem jak starano się zrealizować koncepcję miasta idealnego.

Niestety, rosyjski zaborca w 1866 roku wysadził większość umocnień obronnych, które wcześniej poważnie rozbudował. Pozostał jedynie szaniec VII z fragmentem murów oraz dwa nadszańce, dające nam wyobrażenie o potędze umocnień. W jednym z nadszańców władze rosyjskie utworzyły więzienie, w którym był więziony Walerian Łukasiński .

Ocalałe fragmenty fortyfikacji Zamościa
Powiększ
Ocalałe fragmenty fortyfikacji Zamościa

Wśród wielu zbytków na uwagę zasługują:

Kościół Franciszkanów pw.Zwiastowania NMP
Powiększ
Kościół Franciszkanów pw.Zwiastowania NMP

Zachowały się także niektóre, charakterystyczne dla Żydów obiekty, m. in. jatki, kamienica Dom Rabina , dom kahalny, mykwa , synagoga . Synagoga w Zamościu została wybudowana w 1620 roku. W drugiej połowie XVII wieku dobudowano dwa parterowe babińce. W XVIII wieku dodano przedsionek łączący synagogę z domem kahalnym. Podczas II wojny światowej Niemcy zdewastowali synagogę, urządzając w jej wnętrzu warsztaty stolarskie. W latach 60-tych XX wieku przeprowadzono prace remontowe, które ukończono w 1967 roku przeznaczając budynek pod bibliotekę. W trakcie remontu odbudowano zniszczony przez Niemców babiniec północny oraz dokonano rekonstrukcji attyki, którą rozebrano jeszcze w XVIII wieku. Obecnie, po przeniesieniu biblioteki publicznej do nowego budynku, działa tu już muzeum, które w przyszłości ma zostać ostatecznie przekształcone w Muzeum Żydów Zamościa i Zamojszczyzny.

Nowy cmentarz żydowski w Zamościu został założony w 1907 roku. Ostatni znany pochówek odbył się w 1941 roku. Podczas II wojny światowej Niemcy zdewastowali cmentarz. Na powierzchni 0,1 hektara zachowały się fragmenty licznych uszkodzonych nagrobków. W 1950 roku wybudowano lapidarium zwieńczone tablicą z napisem: "Nie zabijaj".

Najstarsza zachowana tablica nagrobna pochodzi z 1934 roku.

W 1992 r. Stare Miasto w Zamościu stanowiące przykład renesansowej zabudowy miejskiej zostało zapisane na liście światowego dziedzictwa UNESCO .

Pomnik Jana Pawła II przy kościele Matki Bożej Królowej Polski
Powiększ
Pomnik Jana Pawła II przy kościele Matki Bożej Królowej Polski

Pomniki

na Starym Mieście :

Pomnik Pamięci Ofiar Faszyzmu Anioł Śmierci
Powiększ
Pomnik Pamięci Ofiar Faszyzmu Anioł Śmierci

pozostałe :



Turystyka

Plan Starego Miasta
Powiększ
Plan Starego Miasta

Zabytkowe Stare Miasto wpisane na listę Światowego Dziedzictwa Kultury UNESCO oraz pobliski, malowniczy pas wzniesień Roztocze sprawiają, że ważną rolę odgrywa tu turystyka, do której miasto jest dobrze przygotowane. Mieści się tu wiele obiektów noclegowych i gastronomicznych. Zamość stanowi bardzo dobrą bazę wypadową na Roztocze, posiada też bezpośrednie połączenia z odległymi miastami w Polsce.

Najwięcej informacji i szczegółów można dowiedzieć się w Zamojskim Ośrodku Informacji Turystycznej, który mieści się w ratuszu.

Ciekawa atrakcja miasta to także jedyny w województwie lubelskim Ogród Zoologiczny im. S. Milera .

Na stacji kolejowej bierze początek Szlak Turystyczny im. W. Podobińskiej zielony , który prowadzi przez Roztocze Środkowe: Krasnobrodzki Park Krajobrazowy , Krasnobród , wzniesienie Wapielnia, Park Krajobrazowy Puszczy Solskiej do Suśca.

Kultura i sztuka

Ważna funkcja miasta to ośrodek kultury i sztuki. Funkcjonują tu różne instytucje i organizacje kultury organizujące liczne imprezy, m. in. Polska Orkiestra Włościańska im. K. Namysłowskiego, Zamojskie Lato Teatralne, Międzynarodowy Festiwal Folklorystyczny Eurofolk, festiwal Jazz na Kresach organizowany przez Zamojski Klub Jazzowy im. M. Kosza , Zespół Pieśni i Tańca Zamojszczyzna. Jedną z wyjątkowych imprez jest Szturm Twierdzy Zamość, upamiętniający odparty najazd Tatarów i Kozaków na miasto w 1648 roku, podczas którego przedstawiana jest bitwa, w jakiej udział biorą m. in. członkowie bractwa rycerskiego. Ponad to w zamojskim kinie Stylowy co roku odbywają się Zamojskie Dni Filmu Religijnego Sacrofilm. Warto również odwiedzić w Zamościu kilka interesujących i ciekawych muzeów oraz galerii.

Infułatka - Muzeum Sakralne Katedry Zamojskiej
Powiększ
Infułatka - Muzeum Sakralne Katedry Zamojskiej
Biblioteka Publiczna oraz Młodzieżowy Dom Kultury
Powiększ
Biblioteka Publiczna oraz Młodzieżowy Dom Kultury



Demografia

Jeszcze do niedawna liczba mieszkańców miasta rosła, ale już w roku 2002 lekko zmalała, a główną tego przyczyną było ujemne saldo migracji, pomimo dodatniego przyrostu naturalnego. Szczególny okres wzrostu liczby mieszkańców to przełom lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych, kiedy Zamość uzyskał statut miasta wojewódzkiego do roku 1982 przyrost naturalny rósł i wynosił 15,46, w kolejnych latach zaczął jednak stopniowo maleć do 1,69 w roku 2004. Saldo migracji jeszcze do roku 1998 było dodatnie, chociaż jego wartość była wówczas niewielka (+ 84 osoby), a już w następnym roku, po raz pierwszy od lat pięćdziesiątych XX wieku, zanotowano tu ujemne saldo migracji, choć też bardzo znikome (- 4 osoby), ale w kolejnych latach już znacznie większe.

rok 1975 1980 1985 1990 1995 2000 2002 2004
populacja 39 143 47 476 55 516 61 815 66 534 68 717 66 820 66 747




Opis Ogółem Kobiety Mężczyźni
jednostka osób % osób % osób %
populacja 66 747 100 35 073 52,5 31 674 47,5
wiek przedprodukcyjny (0 - 17 lat) 14 623 21,9 7 211 10,8 7 412 11,1
wiek produkcyjny (18 - 65 lat) 43 891 65,8 22 155 33,2 21 736 32,6
wiek poprodukcyjny (powyżej 65 lat) 8 233 12,3 5 707 8,5 2 526 3,8

Gospodarka

Zamość to miasto z przewagą usług nad przemysłem. Wśród ogółu zatrudnionej ludności większość pracuje w usługach 75%, natomiast w przemyśle i budownictwie niewiele ok. 21%. Dominują tu małe i średnie przedsiębiorstwa, działa także kilka większych zakładów produkcyjnych, wśród których większość to przedsiębiorstwa i zakłady przemysłu spożywczego, co jest związane z dominacją rolnictwa w tym regionie, a są to m. in. :

Jednym z większych przedsiębiorstw jest także Zamojska Korporacja Energetyczna, która dostarcza energii w niektórych powiatach województwa lubelskiego i podkarpackiego od Włodawy po Przemyśl.

Wśród usług dobrze rozwinięta jest tu sieć handlowa, którą stanowią

oraz

Transport i komunikacja

Zamość stanowi ważny węzeł drogowy w województwie lubelskim , przebiegają tędy drogi krajowe :

Plan Zamościa
Powiększ
Plan Zamościa

oraz zbiegają się tu 3 drogi wojewódzkie:


Przez miasto przebiegają także dwie linie kolejowe :

Zamość posiada wiele bezpośrednich połączeń autobusowych PKS i przewoźników prywatnych ( Białystok , Katowice , Kielce , Kłodzko , Kraków , Łódź , Przemyśl , Rzeszów , Sandomierz , Warszawa , Wrocław ) oraz kolejowych ( Rzeszów , Kraków , Katowice , Wrocław , Warszawa , Toruń , Bydgoszcz , Gorzów Wlkp ).

Funkcjonuje tu także komunikacja miejska ( Miejski Zakład Komunikacji ), która obsługuje 30 linii, z których wybrane, łączące najważniejsze części miasta, wykonują kilka kursów w ciągu godziny. Na niektórych liniach, których trasy przebiegają obok ośrodków służby zdrowia i opieki społecznej kursują autobusy niskopodłogowe.

W miejscowości Mokre (przy granicach miasta) znajduje się również lotnisko sportowe Aeroklubu Ziemi Zamojskiej, w którym można skorzystać z lotów turystycznych m. in. nad Zamościem.

Ostatnio udostępniono również ważne ścieżki rowerowe , dzięki czemu można uniknąć kolizji z pieszymi na chodnikach. Ich długość nie jest zbyt duża (ok. 8,3 km), ale poruszanie się rowerami po mieście jest łatwiejsze i bezpieczniejsze, przy czym przy budowie i remoncie dróg brana jest pod uwagę także ścieżka rowerowa. Przebiegają one ulicami:

Sport

Najwięcej obiektów sportowych znajduje się w Zamościu w Ośrodku Sportu i Rekreacji przy ul. Królowej Jadwigi 8. Są tam dostępne:

OSiR, stadion
Powiększ
OSiR, stadion


Kryta pływalnia
Powiększ
Kryta pływalnia

oraz wiele szkolnych klubów ( m. in. UKS Orka pływanie)

Jedną z większych imprez sportowych, jakie odbywają się w Zamościu jest m. in. Bieg Pamięci Dzieci Zamojszczyzny, składający się z czterech etapów (trzy poza Zamościem: Zamość Zwierzyniec, Zwierzyniec Krasnobród, Krasnobród Zamość oraz jeden w Zamościu).

Lokalne media

Edukacja

szkoły wyższe:

szkoły ponadgimnazjalne:

gimnazja:

szkoły podstawowe:

inne szkoły:

Hotele, noclegi

Zamość posiada dobrą bazę noclegową, dostosowaną zarówno do potrzeb wymagającego turysty indywidualnego, jak i turystyki zorganizowanej. Więcej:

Informacja o noclegach na stronie Urzędu Miasta

Linki zewnętrzne

Commons
Źródło: " http://pl.wikipedia.org/wiki/Zamo%C5%9B%C4%87 "

Ostatnia Zmiana : 2006-11-07 12:34:16.920883